CHỢ chưa là Quá khứ, SIÊU THỊ chưa là Tương lai ?


Lúc tôi 10 tuổi, mẹ đã giao tiền chợ cho tôi mỗi ngày, vì bà phải đi sớm về khuya để làm người giao hàng cho các chợ trên thành phố. Cầm tiền trên tay, tôi tính toán mua đủ thức ăn hai bữa cho cả nhà rồi nhắm còn dư chút đỉnh để mua chút quà (trái cây hoặc bánh ngọt) về cho các em. Vì vậy, lũ em tôi ngày nào cũng chờ đợi chị hai đi chợ về. Tôi thường đi chợ thật nhanh, vì đã thuộc nằm lòng thực đơn mẹ ra hàng ngày : một món kho, một món canh. Có hôm tôi cũng lúng túng vì những thứ mẹ dặn ở chợ lại không có, thế là các bà bán hàng quen sẽ bày cho tôi một món ăn mới. Trong trí nhớ của tôi, ngôi chợ đã là một hình ảnh quen thuộc, nó là quá khứ, là hiện tại và có lẽ còn trong cả tương lai, dù siêu thị đang song hành cùng với nó và ngày càng phát triển. Hơn 30 năm qua, bất cứ ở đâu, tôi cũng gắn bó với một ngôi chợ ở gần nhà. Mặc dù tôi không còn đi chợ mỗi ngày, nhưng nếu có thời gian, tôi vẫn thích bắt đầu một ngày của mình bằng thói quen đi chợ.

1. Bây giờ, tôi có hai bà mẹ. Một bà mẹ ruột còn đi chợ mỗi ngày và thường từ chối vào siêu thị vì “Trong ấy lạnh và đắt lắm !”, còn một bà mẹ chồng không còn khả năng ra chợ vì bà đã ngoài 70tuổi. Vào những dịp gần Tết, mỗi khi thấy con gái và con dâu xúm nhau làm bếp, mẹ chồng tôi thường chép miệng : “Chợ Tết giờ này chắc là vui lắm !”. Những năm còn khoẻ mạnh, bà thường sắp xếp ngày nào ra chợ để mua sắm vải may quần áo mới cho cả nhà, ngày nào mua củ hành, củ kiệu , ngày nào mua khoai, bí, dừa về sên mứt, ngày nào chọn lá gói bánh chưng ? Gần như cả đời gắn liền với thói quen đi chợ, trong ký ức của bà, một ngôi chợ Tết nhộn nhịp chứa đựng biết bao sự chịu khó tần tảo của người phụ nữ : người ngồi bán cũng như người đi mua – để mái ấm gia đình luôn luôn được đầy đủ vào những ngày đầu năm. Hôm nào thấy tôi vừa đi chợ về, thế nào bà cũng hỏi thăm những người quen biết cũ ở chợ và hỏi xem giá cả các mặt hàng ra sao. Bà nhớ chợ và buồn vì mình không còn đủ sức để có thể đi xa hơn căn nhà của mình !

Với ưu thế nghề nghiệp, tôi có dịp đi mua bán ở nhiều nơi, từ những ngôi chợ đầu mối đến những ngôi chợ quận, chợ phường, chợ hẻm. Tôi cũng không xa lạ với thói quen mua bán ở siêu thị, từ những nơi mở cửa đầu tiên cách nay 7 năm như Minimart Sinhanco hay như cái mới toanh là Cora Bình Chánh, Cora Miền Đông. Chỗ nào đi qua, tôi cũng mua hàng và thích ứng rất nhanh với thói quen mới của người phụ nữ đô thị. Nhưng lạ lùng sao, tôi vẫn không bỏ được chợ, vẫn phải thường đi chợ để mua sắm đủ loại hàng hoá cho gia đình vì nhiều lý do lắm. Một phần vì sợ những người bán đã thuộc thói quen mua bán của mình trách : “Sao dạo này cô ít đi chợ ? Hôm trước có hàng ngon, đợi mãi chẳng thấy cô ?”. Một phần vì chỉ có chợ mới là nơi có đủ loại thức ăn tươi theo mùa, thậm chí các mặt hàng khác như giày dép, quần áo, vải, đồ gia dụng ..…cũng phong phú và dễ chọn lựa hơn so với siêu thị. Phần khác, vì lo ngân sách gia đình sẽ bị thâm thủng vì những lần đi siêu thị ….thường phát sinh những khoản mua sắm ngoài dự tính, do không kềm chế được trước lượng hàng hoá cứ đầy ắp và ở trong tầm tay ! Không chỉ tôi, mà nhiều người bạn khác thỉnh thoảng đi siêu thị vẫn than thở : “Chỉ tính mua vài món, không ngờ ra tính tiền thấy lên đến vài trăm ngàn đồng, giống như tiền bị … mất cắp vậy !”. Mua hàng ở chợ ít tốn tiền hơn trong siêu thị vì người ta chỉ mua những mặt hàng có chủ định. Ngôi chợ của tôi, tính ra có ….. rất nhiều. Mua thực phẩm tươi sống, trái cây – đến ngôi chợ ở gần nhà. Mua vải, đặt may drap, quần áo may sẵn, giày dép, đồ gia dụng, tôm khô, mực khô, gà sống…. đến chợ An Đông. Mua bánh kẹo, thực phẩm chế biến, đồ hộp, mỹ phẩm ….đến chợ Cũ, chợ Bến Thành. Mua xà bông, kem đánh răng, chất tẩy rửa vệ sinh… đến chợ Kim Biên, chợ Cũ. Mua nấm khô, táo tàu, thủy hải sản khô, áo mưa, dép nhựa, đồ nhựa, đồ inox ….đến chợ Bình Tây.

2. Không có nơi mua bán nào tập trung nhiều phụ nữ hơn ở chợ, từ người bán đến người mua. Phụ nữ bán hàng có từ những cô bé mười mấy tuổi đến các bà lão thâm niên ngồi chợ 40 – 50 năm, gần hết một đời người. Ở ngôi chợ nào cũng có không ít sạp chợ là nơi tiếp nối của nhiều thế hệ. Uy tín trong mua bán của người bà truyền cho người mẹ và từ người mẹ truyền cho con gái. Có những người mua bán thiệt tình, kiên nhẫn chiều khách, cũng không hiếm người cau có gắt gỏng khi khách hỏi quá nhiều mà chẳng thấy mua. Tiểu thương ngày nay cũng không chỉ là những người ít học, mua đầu chợ bán cuối chợ, mà có cả những người một thời là giáo viên hoặc là cán bộ công nhân viên trong các cơ quan hành chính sự nghiệp và doanh nghiệp Nhà nước. Họ học hỏi rất nhanh về thói quen mới của người mua và biết trưng bày hàng, biết cách tiếp thị cũng như biết cách thông tin. Họ cũng là chỗ dựa của những tiểu thương ít học, khi cần phải đấu tranh với ban quản lý chợ về một khoản lệ phí quá cao nào đó hay về một chính sách di dời không hợp lý nào của quận.

Hãn hữu mới có đàn ông bán hàng và đàn ông đi chợ. Nếu đàn ông đi chợ thường có vẻ rụt rè, kém tự tin thì những người đàn ông ngồi bán hàng ở chợ luôn có vẻ chịu đựng, ít khi mời chào hay níu kéo khách. Người bán hàng nam thường không bao giờ nói thách hay chửi khách vì họ không chịu mua hay trả giá rẻ. Ưu điểm của họ là hiểu rất rõ sản phẩm của mình bán và chịu khó giải thích hơn phụ nữ. Tôi vẫn nhớ một người đàn ông lớn tuổi bán gia vị trong chợ Bến Thành, thường hỏi cặn kẽ người mua nấu món đó cho bao nhiêu người ăn rồi tự cân lượng từng loại, lại còn hướng dẫn cách ướp thịt, cách nấu sao cho ngon. Và còn một người đàn ông bán đồ lót, bán giày dép trong chợ An Đông ; hai người đàn ông bán trái cây ở chợ Hoà Hưng ; một người đàn ông bán thực phẩm công nghệ ở chợ Cũ …. Dù người mua lần đầu hay đã thành khách quen, họ vẫn lựa chọn cho khách tận tình như nhau, không phụ thuộc vào tình cảm như người bán hàng nữ.

3. Hình ảnh đẹp nhất mà tôi thường thấy trong siêu thị là cảnh hai người yêu nhau đi sánh đôi cùng xem hàng, lựa hàng. Cụ ông xách giỏ hay đẩy xe cho cụ bà cũng thường gặp trong siêu thị. Rồi cảnh cả gia đình cùng đi với nhau : người cha bỏ đưá nhỏ ngồi trên xe đẩy, vừa lấy hàng vừa trông con ; đưá còn lại lon ton theo chân mẹ cũng lựa hàng và nài xin mẹ mua cho thứ này, thứ kia. Và đàn ông vào siêu thị thì nhiều không kém phụ nữ. Họ thường đi cả nhóm bạn, trông đầy vẻ tự tin hơn khi một mình vào chợ. Giá cả niêm yết sẵn ; cơ sở vật chất sạch sẽ, thoáng mát ; nhiều chương trình khuyến mãi do các nhà cung cấp hỗ trợ ; thời gian mở cửa đến khuya, trong khi chợ đóng cửa từ chiều ….. là một thế mạnh của siêu thị.

Một lần, có một người bạn mua một cái áo Thái Lan trong siêu thị giá hơn 100.000đ. Tôi hỏi : “Sao không mua ở chợ giá rẻ hơn ?”. Người bạn ấy trả lời : “Biết ở chợ giá rẻ hơn, nhưng chợ không có chỗ thử, chẳng biết mình mặc đẹp hay xấu. Còn trong siêu thị, tha hồ thử hết cái áo này đến cái áo kia, thấy cái nào mặc đẹp mới mua. Nếu không thích, không mua cũng chẳng bị ai …chửi !”. Một người bạn khác, cũng thường đi siêu thị Co-op Đinh Tiên Hoàng mua trái cây về cúng. Chị so sánh : “Mua ở siêu thị dễ lựa chọn hơn vì mỗi thứ chỉ mua một trái, cân bao nhiêu tính bấy nhiêu theo giá niêm yết. Còn ở chợ, người bán hay nói giá, khó trả, mua ít họ cũng không vui …”. Một lần, tôi đi mua xoài ở cửa bắc chợ Bến Thành. Người bán nói thách, tôi trả giá xong rồi lựa, nhưng người bán không cho lựa, gắt gỏng nói lựa như vậy sẽ làm hư hàng của họ. Thế là cuộc mua bán không thành. Tương tự như vậy, thật khó hỏi mua vải may áo dài ở những sạp mặt tiền cửa nam chợ Bến Thành vì nếu cần xem mặt hàng (treo ở trên cao), người bán thường nói : “Chịu giá đi rồi lấy xuống cho coi !”. Trong khi đó, nếu chịu khó vào những sạp vải nằm khuất bên trong, người bán rất kiên nhẫn chọn lựa cho khách, thậm chí còn đổi hàng nếu về nhà thấy không vừa ý ! Mua hàng ở chợ cần phải có sạp hàng quen và đôi khi chỉ mua vì tình cảm. Mua bán ở siêu thị khỏi cần quen mà chỉ cần có hiểu biết về hàng hoá và khả năng kềm chế tốt trước bao nhiêu lời mời chào hấp dẫn về mặt hàng có khuyến mãi.

4. Ngoài hoá phẩm, thực phẩm chế biến tại siêu thị là nhóm hàng có nhiều người mua nhất, do điều kiện bày bán an toàn về mặt vệ sinh hơn ở chợ. Một số siêu thị ở nội thành có dịch vụ sơ chế ngày càng hoàn hảo, giảm bớt thời gian làm bếp của người nội trợ như Cora Miền Đông, Maximark, Co-op Đinh Tiên Hoàng, Co-op Nguyễn Đình Chiểu…. Nhưng rồi, sự cố xảy ra khi một ngày tôi ỷ vào thực phẩm sơ chế của siêu thị. Khi mâm cơm dọn ra với tất cả các món đều là thực phẩm sơ chế của siêu thị thì cả nhà chẳng ai nuốt nổi vì quá mặn hoặc có quá nhiều gia vị như ớt, tiêu, bột ngọt ! Thôi đành phải chấp nhận tốn thời gian đi chợ và làm bếp để món ăn hợp khẩu vị với cả nhà và an ủi rằng đã tiết kiệm được một khoản cho ngân sách gia đình.

Điều nghịch lý xảy ra là các nhà cung cấp thường hỗ trợ chương trình khuyến mãi của siêu thị. Chủ các siêu thị hay người điều hành các siêu thị thường dành khoản chi phí giao tế đáng kể để có thông tin thường xuyên trên nhiều báo, trong khi ở chợ, tiểu thương thường ngại tiếp xúc với nhà báo, ngại thông tin. Điều nghịch lý nữa là có những quận, hệ thống chợ đóng góp đến hơn 50% ngân sách hàng năm, thuế của một ngôi chợ đầu mối có khi đến 50tỷ đồng/năm nhưng ngôi chợ ấy chưa được tái đầu tư tương xứng về cơ sở vật chất. Tiểu thương tại nhiều ngôi chợ lớn vẫn phải ngồi bán trong những sạp hàng có diện tích quá nhỏ hẹp, giữa lối đi chật chội, trong nhà lồng nóng bức … với các khoản thuế, phí và lệ phí có khi lên đến 200.000đ – 300.000đ/ngày !

5. Ngày nay, nhiều cư dân ở các nước phát triển đã quen với việc mua hàng trên mạng internet. Ở VN, hàng hoá bày bán trên mạng chưa nhiều nhưng đó cũng sẽ là một xu hướng mua sắm trong tương lai. Một anh quản lý trẻ thuộc một trung tâm thương mại sang trọng nhất thành phố – người Hàn Quốc – nói với tôi rằng Hàn Quốc hiện nay dù có nhiều siêu thị và trung tâm thương mại nhưng vẫn còn chợ, vẫn còn nhiều người thích đi chợ, họ không chỉ là những người nghèo mà có không ít những người giàu. Một người quản lý trong Sở Thương Mại kể cho tôi nghe những ngôi chợ ở những nước phát triển đang được chăm sóc để vẫn tồn tại ra sao. Còn ở VN ? Có mấy ngôi chợ mà người tiểu thương yên tâm mua bán ở sạp hàng của mình như chợ Bến Thành – khi Bến Thành được chọn là ngôi chợ truyền thống của thành phố phải được gìn giữ ? Những cơn lốc sửa chợ, xây chợ và di dời chợ….. đã đẩy không ít tiểu thương rời khỏi chợ, trở thành những kẻ mua bán lang thang đầu đường xó chợ, hoặc buộc họ vào thế phải tự “nâng cấp” thương hiệu của mình bằng cách mở shop trên đường phố hay trong các trung tâm thương mại. Bên cạnh đó, quyền sử dụng sạp chợ ở các ngôi chợ vẫn là thứ….quyền chưa rõ ràng, chưa được luật pháp thừa nhận nên mỗi ngôi chợ lại có một kiểu bán quyền sử dụng sạp chợ khác nhau !

Ngày nay, bên cạnh hệ thống chợ và siêu thị , vẫn còn hệ thống các cửa hàng giới thiệu sản phẩm của nhiều công ty, do đặc thù ở VN là các công ty sản xuất thường tự tổ chức thêm kênh phân phối riêng như Kymdan, Vissan, Biti’s, Bita’s , Nhật Tân, Kinh Đô, Vera, WoW, Sanding, Việt Tiến….. Khách hàng có cảm giác yên tâm về chất lượng hàng cũng như về giá cả ở những nơi này. Cửa hàng tạp phẩm cũng có mặt ở hang cùng ngõ hẻm, sẵn sàng bổ sung vào nhu cầu mua sắm của các hộ dân trong khu vực. Và còn phải kể đến xu hướng ưa thích có mọi thứ trong một nơi của trẻ em.

Con tôi không thích vào chợ. Đơn giản vì nó thích được ăn uống hay chơi vidéo game trong khi mẹ mua sắm, mà chợ thì không có vidéo game và chỗ ngồi ăn thì không thuyết phục được nó vì …dơ quá ! Vào những ngày nghỉ, nó thường nài được dẫn vào một trung tâm thương mại có đủ thứ : phải có nhiều gian hàng bán đủ loại đồ chơi, phải có khu trò chơi đa dạng, phải có nhà hàng để ăn uống …. Đối với mẹ tôi và tôi, chợ chưa là quá khứ, còn trong mắt con tôi : một đưá trẻ 11 tuổi, siêu thị – đa phần chỉ là cửa hàng tự chọn như hiện nay – phải chăng cũng chưa phải là tương lai của nó ?

Thanh Thủy

Box: Bảng thống kê Thói quen Mua sắm hiện nay :

1/ Nguồn : Saigon Co-op, thời điểm khảo sát : tháng 7/2000, kết quả có được từ cuộc phỏng vấn trực tiếp người mua sắm chính của 1.000 hộ dân, điạ chỉ cư ngụ là 12 quận nội thành của TP.HCM.

* Nơi thường mua hàng nhất : 88,87% đến chợ ; 7,71% đến siêu thị. Thị phần của chợ 78% , siêu thị 14%.

* Số lần mua hàng/tháng : ở chợ là 27 lần ; cửa hàng tạp phẩm gần nhà 11,5lần ; cửa hàng bách hoá là 4,4 lần ; siêu thị là 2,7lần. Mức chi mua hàng/lần ở chợ là 43.000đ, ở cửa hàng tạp hoá là 16.600đ, cửa hàng bách hoá là 103.000đ và ở siêu thị là 161.000đ.

* Nhóm hàng thường mua nhất ở chợ : Thực phẩm tươi sống, đồ dùng gia đình, sản phẩm dệt may, nhu yếu phẩm, hoá phẩm.

* Nhóm hàng thường mua nhất ở siêu thị : hoá phẩm, sản phẩm dệt may, thực phẩm công nghiệp, đồ dùng vệ sinh công nghiệp, mỹ phẩm.

2/Nguồn : Công ty nghiên cứu thị trường X tại VN, thời điểm khảo sát : tháng 11/2000, tại 4 thành phố Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM, Cần Thơ. Số người được phỏng vấn được phân thành 4 loại, căn cứ vào mức thu nhập từ dưới một triệu đồng – 10triệu đồng/tháng. Nền dữ liệu : phần trăm/tổng dân số.

* CHỢ (Market Stall) : Là nơi mua sắm mỗi ngày vì có 41,5% chọn chợ (trong đó, Cần Thơ có tỷ lệ dân số chọn chợ để mua sắm mỗi ngày cao nhất : 44% và thấp nhất là TP.HCM với tỷ lệ là 40,3%) . Tỷ lệ đi chợ từ hai – ba lần/tuần 8,2% ; một lần/tuần 5% ; từ một – hai lần/tháng 5,1% và tỷ lệ không bao giờ đến chợ 14,5% (trong đó, Cần Thơ có tỷ lệ người không bao giờ đến chợ thấp nhất : 4,8% và TP.HCM có tỷ lệ cao nhất : 18,8%).

* CỬA HÀNG TẠP PHẨM (Grocery Store) : Tỷ lệ mua sắm mỗi ngày 8,9% ; hai – ba lần/tuần 15,5% ; một lần/tuần 10% ; từ một – hai lần/tháng 12,5% ; không bao giờ mua sắm 16,4%.

* CỬA HÀNG BÁCH HOÁ (General Store) : Tỷ lệ mua sắm mỗi ngày 0,6% ; từ hai – ba lần/tuần 3,1% ; một lần/tuần 3,6% ; từ một – hai lần/tháng là 6,8% ; không bao giờ mua sắm 44,2%.

* SIÊU THỊ (Supermarket) : Tỷ lệ mua sắm mỗi ngày 0,1% (TP.HCM có tỷ lệ mua sắm mỗi ngày ở siêu thị lớn nhất : 0,2%) ; từ hai – ba lần/tuần 1,8% ; một lần/tuần 4,5% (TP.HCM có tỷ lệ mua sắm một lần/tuần ở siêu thị lớn nhất : 6,7%) ; từ một – hai lần/tháng 17,3% (TP.HCM cũng chiếm tỷ lệ cao nhất : 25,5%) ; không bao giờ mua sắm 39,1% (Cần Thơ có tỷ lệ không bao giờ mua sắm ở siêu thị cao nhất : 71,1%).

 

(Viết vào tháng 9/2001 và đã đăng trên báo Xuân Sài Gòn Tiếp Thị năm 2002)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s