Chợ Saigon: Xưa và nay


Hàng loạt các siêu thị mở ra trong năm 1996 và 1997 đã đặt các chợ trước sự cạnh tranh gay gắt. Tuy nhiên, nếu ai đó cho rằng các siêu thị sẽ lấn át và thu hút hết khách của chợ thì điều đó hiện nay vẫn còn xa lắm.

Mặc dù siêu thị sạch sẽ và tiện nghi hơn, nhiều người vẫn giữ thói quen mua thực phẩm tươi và rau xanh tại chợ, kể cả mua hàng tiêu dùng. Lý do không chỉ vì hàng hoá tại chợ có giá rẻ hơn. Không phải vô cớ mà ngày xưa các cụ khi chọn địa điểm mua nhà vẫn thích gần chợ, hoặc có dời đi đâu cũng tìm hiểu về nơi đó sẽ đi chợ nào ? Đối với nhiều phụ nữ, tuổi thơ của họ luôn gắn bó với một ngôi chợ gần nhà, với những kỷ niệm được theo mẹ đi mua sắm Tết trong chợ Bến Thành. Và một trong những kinh nghiệm mà họ có thể truyền lại cho con cháu là nên chọn thực phẩm như thế nào, mua của ai, bán ở sạp nào trong chợ.

Mối quan hệ gắn bó giữa người mua và người bán tại chợ hình thành trên cơ sở chữ tín, đã thành mối quen rồi không cần trả giá, người bán có hàng ngon để dành, thậm chí khi cần người mua cứ lấy, trả tiền sau cũng được, dù chẳng ai biết nhà ai. Chợ không chỉ là nơi giao lưu kinh tế, mà còn là nơi giao lưu văn hoá của người Saigòn. Saigòn sắp được 300tuổi, là một thành phố trẻ nhưng có những ngôi chợ tồn tại hơn 100năm.. đã góp phần tạo lên linh hồn cho thành phố !

CHỢ SAIGÒN : MỘT THỜI VANG BÓNG ?
Có những ngôi chợ đã mất đi nhưng tiếng tăm vẫn còn, trở thành địa danh hoặc được đặt tên cho những công trình xây dựng ngày nay như chợ Rẫy (nhà thương trên đường Nguyễn Chí Thanh – Q.11), chợ Đũi (khu thương mại đường Cách Mạng Tháng Tám -Võ Văn Tần, Q.3), chợ Quán (nhà thương, nhà thờ …thuộc Q.5). Ngôi chợ xưa nhất Saigòn vẫn còn tồn tại đến ngày nay là chợ Cũ, thành lập 1886 – đã từng giữ vai trò là chợ đầu mối lớn nhất vùng Saigòn-Gia Định lúc bấy giờ, nay chỉ còn sót lại trên đường Tôn Thất Đạm -Q.1, dù không được công nhận là chợ, không có bảng hiệu nhưng vẫn là ngôi chợ nổi tiếng với thức ăn tươi, ngon (thịt quay, thịt bò, cua, tôm, cá…), có nhiều loại thực phẩm đồ hộp…bán với giá sỉ. Thời kỳ hoàng kim của chợ Cũ là những năm 85-90, nơi duy nhất trong thành phố có nguồn hàng thực phẩm đồ hộp, quần áo ngoại do các tàu viễn dương cung cấp. Sau đó, với sự hình thành của Trung tâm thương mại Q.10 rồi TTTM Lý Thường Kiệt, chợ Cũ mất vai trò độc tôn, ngày càng vắng vẻ, thưa thớt. Theo quy hoạch của Q.1, chợ Cũ trong tương lai sẽ bị giải tỏa, vì đang lấn chiếm lòng lề đường Tôn Thất Đạm.

Chợ Cầu Muối – Cầu Ông Lãnh hiện nay là đầu mối cung cấp rau củ quả và thủy hải sản, theo nhà văn Sơn Nam viết trong “Bến Nghé xưa” thì chợ được cất xong năm 1874, theo mé rạch Vàm Bến Nghé, là vựa cung cấp muối lớn nhất của Saigòn lúc bấy giờ. Tài liệu của Sở Thương Mại lại cho rằng chợ hình thành năm 1947, cùng năm với chợ Tân Định và chợ Đa-Kao. Diện tích chợ 12.000m2, chủ yếu là các vựa dọc theo các con đường Bến Chương Dương, Nguyễn Thái Học, Cô Bắc, Cô Giang. Theo quy hoạch của thành phố thì trong tương lai, đây là một trong tám chợ đầu mối phải di dời ra ngoại thành.

Chợ nổi tiếng nhất Saigòn là chợ Bến Thành được thành lập năm 1914, nhằm thay thế chợ Cũ đã trở nên nhỏ hẹp và quá tải, do một người Hoa nổi tiếng giàu có lúc bấy giờ là chú Hỏa đầu tư, với phương thức xây dựng chợ miễn phí để kinh doanh khu phố chung quanh chợ. Thời kỳ đầu, chợ được gọi với tên chợ Mới – phân biệt với chợ Cũ – nguyên là một ao sình lầy nước đọng, nằm gần chỗ bến nước của thành xưa nên mới gọi thêm tên “Bến Thành”.

Trong sách “Saigòn năm xưa”, cụ Vương Hồng Sển có nhắc đến ngày lễ “Khai tân thị” (khai trương chợ mới) chợ Bến Thành vào tháng 3/1914 đã phá kỷ lục về hội hè vui vẻ, dân khắp lục tỉnh Nam Kỳ nô nức kéo nhau về Saigòn . Trước giải phóng, chợ Bến Thành là nơi tập trung nhiều nhà buôn lớn của Saigòn, hàng hoá trong chợ thuộc loại cao cấp, không chỉ thu hút dân Saigòn mà còn là chỗ tham quan, mua sắm của dân các tỉnh. Hiện nay, chợ Bến Thành cũng vẫn là chợ có nguồn thực phẩm, rau xanh, trái cây, bông hoa…tươi ngon và phong phú bậc nhất so với các chợ khác. Đến chợ Bến Thành, các bà nội trợ có thể mua được những loại thực phẩm, trái cây trái mùa, hoặc những loại rau trái cao cấp mà không chợ nào có, được phục vụ “tận răng” từ món canh chua, món gỏi chân gà, vịt rút xương, ngay cả liều lượng gia vị cho món bò kho….

Chợ Bến Thành cũng là nơi tập trung nhiều loại bánh mứt ngon và khéo của Saigòn, bán quanh năm, thu hút Việt kiều và khách du lịch nước ngoài. Tuy nhiên, chợ Bến Thành ngày nay không còn là trung tâm mua sắm ở Saigòn như trước kia nữa, việc buôn bán ngày càng ế ẩm do có nhiều trung tâm thương mại ra đời. Mặt khác, dù đã được sửa chữa lớn vào năm 1985, cơ sở vật chất của chợ Bến Thành đã xuống cấp, nền chợ xấu và thấp, dễ bị ngập nước trong mùa mưa, mái dột nhiều nơi, cống trong chợ thường xuyên bị ngập và bốc mùi hôi, nhà vệ sinh là nơi…khách không dám vào. So với chợ An Đông – giờ đã trở thành một TTTM hiện đại, sạch sẽ, chợ Bến Thành chỉ còn giữ được nét đẹp truyền thống của một ngôi chợ được tôn vinh là “biểu tượng của Saigòn”, với bốn tháp chuông đồng hồ ở bốn cửa chính Đông-Tây – Nam- Bắc.

Chợ Bến Thành cần được chỉnh trang tu bổ lại theo đề nghị của Q.1 và Sở Thương Mại, nhưng một đề án xây dựng lại toàn bộ chợ Bến Thành và khu phố chung quanh với tổng vốn đầu tư dự kiến 200triệu USD đã được văn phòng Kiến Trúc Sư Trưởng thành phố công bố để kêu gọi đối tác nước ngoài đầu tư. Chợ Bến Thành trong tương lai sẽ chỉ còn lại “cụm kiến trúc bảo tồn là tháp chuông đồng hồ ở cửa Nam”, toàn bộ nhà lồng bên trong sẽ được xây lên ba tầng, với một tầng hầm vừa để xe vừa bán thực phẩm tươi sống, tầng trệt bán hàng tiêu dùng hàng ngày, tầng 1 và tầng 2 là siêu thị cao cấp.

Có nhiều ý kiến cho rằng dự án sẽ phá vỡ hình ảnh một ngôi chợ truyền thống của Saigòn, trên thực tế cho đến cuối năm 1997, dự án vẫn chưa xác định được nhà đầu tư….Rồi sẽ ra sao khi chợ Bến Thành cũng giống như bao nhiêu TTTM khác – hiện đại, sang trọng nhưng vô hồn – đã, đang và sẽ mọc lên ở thành phố này ?

Khu vực Chợ Lớn có chợ Bình Tây (Q.6) – trước năm 1975 có tên gọi “Chợ Lớn mới”, nổi tiếng trong cộng đồng người Hoa ở nước ngoài, là một đầu mối cung cấp vải, thực phẩm và hàng công nghệ phẩm lớn cho các tỉnh. Chợ được xây dựng năm 1930, cũng nhằm thay thế Chợ Lớn cũ (khu vực bưu điện Chợ Lớn ngày nay) đã quá tải, do một nhà buôn giàu có – ông Quách Đàm, gốc người Hoa – đầu tư, cũng theo phương thức mà chú Hỏa đã làm khi xây dựng chợ Bến Thành.

Bình Tây ngày nay đã được sửa chữa lớn vào năm 1992, dù được lên một lầu vẫn giữ lại nét truyền thống cũ – nhà lồng chợ được lợp ngói, bao quanh vườn hoa ở giữa. Đây là ngôi chợ duy nhất trong thành phố có vườn hoa, với nền tượng cũ của ông Quách Đàm – được xem là ông Thần Tài của chợ – và tượng những con rồng và kỳ lân bằng đồng có tuổi thọ hơn 60năm nay. Nét đặc trưng của chợ là mặt tiền – sân chợ đường Tháp Mười – hiện nay vẫn bán suốt đêm, gọi là “chợ đèn dầu” như những ngày đầu mở chợ.

Nằm gần bến xe Chợ Lớn về các tỉnh miền Tây, chợ Bình Tây có ưu thế trong việc luân chuyển hàng hơn các chợ khác, nhưng do tính độc quyền phân phối hàng đã bị nhiều công ty, cửa hàng chia sẻ nên sáu tháng đầu năm 1997, chợ Bình Tây “nổi tiếng” với nhiều sạp hàng đóng cửa tạm ngưng kinh doanh : 635/2606, tỷ lệ 24,37%, cao nhất trong các chợ. Tình trạng tạm ngưng kinh doanh tập trung cao ở các ngành hàng bán trên lầu : bánh kẹo nghỉ 50%, bách hoá nghỉ 29,57%. Chính vì vậy, Ban Quản lý chợ Bình Tây đang đề nghị với Q.6 mời các nhà thầu mua lại quầy sạp của tiểu thương trên lầu để mở siêu thị – một kiểu học tập chợ Tân Bình ?

Trong tương lai, Q.6 dự định sẽ xây dựng lại khu phố Lê Tấn Kế và Trần Bình, bên dưới là khu thương mại, bên trên là cao ốc văn phòng. Các hộ đang kinh doanh trên lòng đường Lê Tấn Kế và Trần Bình sẽ phải dời vào khu phố mới, trả lại đường và sân cho chợ. Khi quy hoạch, ở đâu cũng thích mô hình TTTM đi liền với cao ốc, chợ đang bị bao vây và ngày càng mất dần khách…

TIỂU THƯƠNG :THỜI HOÀNG KIM ĐÃ QUA….?

Chợ đầu mối rau Mai Xuân Thưởng ở khu vực Chợ Lớn, nay đã dời về chợ Tận Xuân (huyện Hóc Môn)

Trước năm 1975, Nghiệp đoàn tiểu thương 36 chợ Saigòn – Gia Định nổi tiếng là nơi đấu tranh hiệu quả với chính quyền Ngụy Saigòn. Thành lập 8/ 1955, cuộc đấu tranh đầu tiên của Nghiệp đoàn chợ Xóm Chiếu đã thắng lợi trong việc đòi bãi bỏ thuế 4% (thuế phục vụ chiến tranh), giảm thuế môn bài, đòi rửa chợ một tuần hai lần, lập hồ chưá rác, miễn thuế hoa chi trong ngày 1/5. Cuộc đấu tranh chống đuổi chợ, cải thiện môi trường buôn bán của tiểu thương, ủng hộ các phong trào đấu tranh của công nhân, Phật Tử, học sinh sinh viên…. sau đó bùng nổ ở các chợ Cầu Muối, Thái Bình, Trương Minh Giảng, Bình Tây, Bến Thành, An Đông, Vườn Chuối-Bàn Cờ… đều thu được thắng lợi.

Bà Nguyễn Thị Điệp (tự Mười Điệp) năm nay 67tuổi – tiểu thương và nguyên là Phó CT Nghiệp đoàn 36 chợ – nhớ lại : Tiểu thương nào vào Nghiệp đoàn cũng đoàn kết gắn bó hơn và biết đấu tranh đòi quyền lợi cho mình và cho đất nước. Mỗi lần nổ ra các cuộc bãi thị, chính quyền Ngụy sợ lắm ! Bà Nguyễn Thị Cẩm (72tuổi) – tiểu thương kỳ cựu chợ Bình Tây và nguyên là CT Nghiệp đoàn – nói : Hồi đó, tụi tui vừa buôn bán để làm hậu phương cho cách mạng, vừa tranh đấu chính trị. Buôn bán thời ấy dễ lời lắm nên ai cũng có dư để đi lo đại sự. Phong trào tranh đấu của tiểu thương các chợ Saigòn đã góp phần vào công cuộc giải phóng đất nước, điều đó đã được lịch sử nhìn nhận.

Cảnh buôn bán ở chợ Saigon trước năm 1975

Sau giải phóng, tiểu thương các chợ Saigòn tập họp trong phongtrào của Hội Phụ Nữ chợ. Hoạt động nổi bật là các cuộc thi người tiểu thương mới có phong cách văn minh lịch sự, không nói thách, không chèo kéo khách vào chợ, không gây gổ, nói xấu bạn hàng. Đặc biệt là không ở đâu mà hoạt động từ thiện lại nhộn nhịp như ở các chợ. Mỗi đợt lụt, bão ở miền Tây, tiểu thương các chợ không chỉ đóng góp tiền của mà xuống tận nơi để thăm hỏi đồng bào. Làm việc thiện để có lộc mua bán, đó cũng là triết lý sống của tiểu thương.

Hình ảnh người tiểu thương – đa số là phụ nữ, người nội trợ của gia đình – tần tảo mua bán sớm khuya, trước là lo cho gia đình, tạo điều kiện cho con học đến nơi đến chốn, sau là đóng góp cho xã hội bằng thuế, bằng các hoạt động từ thiện…. là đáng trân trọng.

Chung quanh chợ Bến Thành, nhiều phụ nữ bán hàng rong cũng có cơ hội kiếm sống 

Hôm nay, vào các ngôi chợ lớn, hình ảnh người tiểu thương cũng khác trước : họ ăn mặc đẹp hơn, thông tin được cập nhật hàng ngày qua báo, liên lạc với bạn hàng nhanh chóng bằng điện thoại – ngồi tại chợ cũng có thể điều hàng đi và nhận hàng đến từ các tỉnh. Trình độ giao tiếp với khách được nâng lên, không chỉ ở cách trưng bày hàng, săn tìm nguồn hàng mà còn qua cách bán hàng chiều khách hơn. Họ không còn là “con buôn” đơn thuần chỉ biết kiếm lời, mà còn có tình cảm gắn bó với người mua, với bạn hàng.

Chợ Cũ  nay họp trên con đường Tôn Thất Đạm

Tuy nhiên, trước cơ chế thị trường cạnh tranh gay gắt, nhiều tiểu thương có kinh nghiệm lâu năm tại chợ cũng bị vỡ nợ, bị niêm phong sạp, phải rời bỏ chợ chuyển sang nghề khác. Nghề mua bán “cha truyền con nối”, đời này truyền đời kia đã bị mai một. Tính ổn định trong các hộ kinh doanh tại chợ cũng không còn dưới cơn lốc sửa chữa, xây dựng chợ. Số hộ kinh doanh trong chợ sau khi chợ được sửa chữa hoặc xây dựng mới đều tăng lên (không hiếm kẻ có tiền mua với mục đích sang nhượng kiếm lời, còn người biết mua bán lại phải ra đi… ). Theo thời gian, số người kinh doanh ngoài chợ phát sinh cũng không nhỏ.

Ngày xưa đi mua sắm gì người ta cũng vào chợ, nay có quá nhiều nơi để chọn lựa . Kết quả là tiểu thương ngồi trong chợ chịu rất nhiều áp lực : bán ngày càng ế, mức lời ngày càng thấp, thuế ngày càng tăng, dễ bị vỡ nợ vì nạn bán gối đầu cho bạn hàng. Đối với những chợ sắp bị di dời hay chuẩn bị xây dựng mới, tiểu thương mua bán không ổn định, sở hụi bị hao hụt vì phải liên tục dời chỗ, lại thêm lo lắng vì vào chợ mới sẽ phải đóng góp nhiều chi phí. Chín tháng đầu năm 1997, Sở Thương Mại đã báo động với thành phố về sự ế ẩm của các chợ để có chính sách thuế phù hợp. Tiểu thương ở các chợ không còn bị tăng thuế vào cuối năm, nhưng họ đều biết rằng thời hoàng kim của nghề mua bán tại chợ sắp qua, tất cả đều phải chuẩn bị để thích hợp với hình thức mua bán mới trong tương lai….                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   Thanh Thủy

Kỷ niệm Sàigon 300 năm – Tết 1998

Nhà lồng chợ Bến Thành –  nơi mua sắm không thể bỏ qua của tất cả du khách khi đến Saigon

BẠN BIẾT GÌ VỀ CHỢ ?

Toàn thành phố hiện nay có :

* 48 CHỢ được UBNDTP công nhận, với 45 chợ có nhà lồng, 24.939 người kinh doanh (có 16.699hộ cố định), doanh thu 1996 = 4.021,177tỷ đồng, thuế nộp 161,048tỷ đồng. Trong đó có 40chợ xây dựng trước 1975. Nhiều nhất là Q.1 có 9chợ, với chợ BếnThành xây dựng từ năm 1914, diện tích 13.056m2, 1.436 sạp cố định, doanh thu 96 = 316,551tỷ đồng, nộp thuế 15,928tỷ đồng. Q.11 có Chợ Thiếc xây dựng từ 1929. Q.6 có chợ Bình Tây xây dựng năm 1930, diện tích 26.379m2, 1.446sạp cố định trong nhà lồng và 1.150sạp cố định bên ngoài, doanh thu 96 = 735,590tỷ đồng , nộp thuế 29,250tỷ đồng. Chợ Xóm Củi (Q.8), chợ Thị Nghè (Q. Bình Thạnh) cũng hình thành từ năm 1930. Chợ Bà Chiểu (Q.Bình Thạnh) hình thành năm 1942. Trong số này, chợ có doanh thu cao nhất là Thương xá Đồng Khánh, chỉ có 1.331m2, với 822hộ kinh doanh cố định nhưng doanh thu năm 96 được ước tính = 1.386,980tỷ đồng ; nộp thuế cao nhất = 43,582tỷ đồng. Trong 48 chợ này, có 22chợ còn sử dụng tốt, 18 chợ cần chỉnh trang tu bổ, 8chợ cần cải tạo xây dựng mới. Điều lưu ý là tất cả các chợ này đều tập trung ở nội thành.

* 36 CHỢ được UBNDTP giao cho UNND Q-H quản lý, trong đó có 17chợ có nhà lồng, 18 chợ chiếm dụng lòng lề đường, với tổng số 11.364hộ kinh doanh (có 4.982 hộ cố định) , doanh thu 96 = 796,290tỷ đồng ; nộp thuế 39,327tỷ đồng. Trong 36 chợ, có 21 chợ xây dựng trước 1975, 15chợ xây dựng mới ; tình trạng hiện tại : 24 chợ còn sử dụng tốt, 10 chợ cần chỉnh trang và 2 chợ cần xây dựng mới. Xưa nhất trong nhóm chợ này là chợ Xã Tây (Q.5) hình thành từ năm 1925, có 281 hộ kinh doanh thì hầu hết nhóm họp trên lòng lề đường. Các chợ loại này tập trung nhiều nhất ở Q.5 (8chợ), Q.3 (6chợ), Q.10 (5chợ). Trong số các huyện ngoại thành, chỉ có huyện Bình Chánh có hai chợ.

* 130 CHỢ chưa có quyết định thành lập chợ, trong đó có 75 chợ có nhà lồng, 21 chợ nhóm trên bãi đất trống, 33chợ chiếm dụng lòng lề đường. Trong đó có 74 chợ có trước 1975, 56 chợ xây mới ; tình trạng hiện tại : 67 chợ sử dụng tốt, 43 chợ cần chỉnh trang tu bổ, 20 chợ cần xây mới. Tổng số hộ kinh doanh 20.067, trong đó có 11.293 hộ kinh doanh trong nhà lồng và 4495 hộ kinh doanh không quầy sạp. Doanh thu 96 = 865,959tỷ đồng ; nộp thuế 231,899tỷ đồng. Tồn tại lâu nhất là chợ Cũ – Q.1, hình thành từ 1886, nay còn tụ lại trên đường Tôn Thất Đạm, chợ có 240 hộ kinh doanh thì hầu hết đều có quầy sạp cố định bán trên lòng lề đường. Hầu hết các chợ này tập trung tại huyện Bình Chánh (17chợ), Củ Chi (15chợ), Q.8 (14chợ). , Q. Gò Vấp và Q.12 (12 chợ), Q. Tân Bình (11chợ), Q. Thủ Đức (9chợ), huyện Hóc Môn (8chợ).

Như vậy tổng cộng toàn thành phố có 214 chơ, trong đó có 79chợ xây dựng sau 1975, 113chợ còn sử dụng tốt, 30 chợ cần cải tạo xây dựng mới. Tổng số hộ kinh doanh = 56.370 , doanh số năm 96 = 5.683,426 tỷ đồng, nộp thuế 432,274 tỷ đồng.

T.T. tổng hợp

(Nguồn : Phòng Thương mại – Dịch vụ thuộc Sở Thương Mại)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s